Na niedawnej aukcji Muzeum w Jarosławiu Kamienica Orsettich wzbogaciło się o prawdziwy unikat – nieznany wcześniej rękopiśmienny plan miasta z 1777 roku. Rysunek został sporządzony przez Józefa von Pfanzellera (1756-1817) – chorążego w 3. regimencie piechoty Karola Lotaryńskiego. Nowy nabytek muzeum stanowi wyjątkowe źródło do poznania rozplanowania zabudowy miasta w okresie, o którym w dalszym ciągu wiemy bardzo niewiele.
Przed ryciną von Pfanzellera powstały jeszcze tylko dwa plany Jarosławia – w 1704 roku (tzw. plan szwedzki, przechowywany obecnie w Królewskim Archiwum Wojennym w Arninge koło Sztokholmu) oraz około połowy XVIII wieku (niedatowany plan w Archiwum Narodowym w Krakowie). Pod względem dokładności, oba wcześniejsze rękopisy zdecydowanie ustępują jednak najnowszemu eksponatowi Muzeum w Jarosławiu. Jednocześnie, plan von Pfanzellera to pierwszy znany rysunek rozplanowania miasta pod obcym panowaniem, powstały zaledwie 5 lat po I rozbiorze Polski, w wyniku którego nasze ziemie znalazły się w obrębie monarchii austriackiej. Bardzo interesujące będzie także porównanie szczegółowego rękopisu z obrazem Jarosławia na najstarszej mapie Galicji (tzw. von Miega), powstałej kilka lat później – pomiędzy 1779 a 1783 rokiem.
Co więc widać na bezcennym rękopisie? Po raz pierwszy tak szczegółowo zaznaczone są bloki zabudowy starego miasta oraz przedmieść. W zachodniej części jarosławskiego rynku znajduje się nieistniejąca już gotycka kolegiata Wszystkich Świętych wraz z przylegającym do niej cmentarzem. Prawie wszystkie kamienice wschodniej i południowej pierzei rynku mają podcienia. Charakterystyczny „ganek” widać także przy jednym z budynków na ulicy Grodzkiej.
Bardzo szczegółowo narysowane zostały jarosławskie kościoły i klasztory. Po kasacie zakonu jezuitów w 1773 roku przewidywano, że dalsze reformy cesarza Józefa II będą obejmować likwidację pozostałych zgromadzeń. Opuszczone kompleksy klasztorne planowano przeznaczyć na koszary wojskowe – stąd tak duże zainteresowanie rozplanowaniem jarosławskiego opactwa czy budynków dawnego kolegium jezuickiego przy obecnej Kolegiacie Bożego Ciała. Jak wiemy z historii, już kilka lat później oba te kompleksy rzeczywiście zostały zarekwirowane do celów wojskowych.
Plan von Pfanzellera nie ma sobie równych jeśli chodzi o dokładność obrazu jarosławskich przedmieść. Na planie widać gospodarstwa i pola uprawne, usytuowane wzdłuż czterech głównych dróg – na Przeworsk, Sieniawę, Lwów i Radymno. Na lewym brzegu Sanu doskonale czytelne są pozostałości fortyfikacji tak zwanego jarosławskiego dolnego zamku. Trudną w identyfikacji budowlę obronną zaznaczono także po drugiej stronie rzeki, w pobliżu brodu na trakcie prowadzącym do Lwowa.
Wartość naukowa planu Jarosławia z 1777 roku jest nieoceniona. Jego zakup przez muzeum otwiera zupełnie nowe perspektywy badań. Aż do tej pory, rękopis von Pfanzellera pozostawał w rękach prywatnych kolekcjonerów. Z tego względu, dostęp do dokumentu był praktycznie niemożliwy. Dzięki nabyciu planu przez jarosławskie muzeum, już wkrótce każdy będzie mógł zapoznać się z bezcennym rękopisem. Najpierw jednak plan musi zostać opracowany.
Fotografie: Łukasz Śliwiński (Muzeum w Jarosławiu Kamienica Orsettich)
